«شیر مادر بهترین غذا برای نوزاد است»؛ این جمله کلیشهای را حتماً شما هم بهعنوان پدر یا مادر از دیگران شنیدهاید. اما شیر مادر برای همیشه کافی نیست! در حدود ششماهگی، نوزاد نیاز به دریافت مواد مغذی دیگری نیز دارد که قرار است از غذای جامد تأمین شود.
شروع تغذیه تکمیلی کودک تجربهای منحصربهفرد و هیجانانگیز و در عین حال نگرانکننده است. والدین سؤالات زیادی درمورد زمان شروع غذای کمکی نوزاد، اولین غذای تکمیلی نوزاد، بهترین غذاهای تکمیلی کودک، غذاهای آلرژیزا و… دارند. در این مطلب به همه این سؤالات پاسخ خواهیم داد تا شروع غذای جامد کودکتان به یک تجربه لذتبخش و خاطرهانگیز تبدیل شود.
چه زمانی باید غذای کمکی به کودک بدهیم؟
شروع غذای کمکی نوزاد تجربهای جذاب است؛ کودکی که تا دیروز تنها منبع تغذیهاش شیر مادر یا شیرخشک بوده، حالا با خوردن طعمها و بافتهای جدید غذاها قرار است چهره در هم بکشد، متعجب شود و حتی بخندد. این تصور لذتبخش از زمان شروع غذای کمکی نوزاد باعث میشود بسیاری از مادران علاقه داشته باشند هر چه زودتر غذای جامد را شروع کنند. اما سؤال مهم اینجاست که از چندماهگی به نوزاد غذای کمکی بدهیم تا او را در معرض خطر قرار ندهیم؟
شیر مادر بهترین و کاملترین غذا برای شیرخوار است و میتواند اکثر نیازهای تغذیهای و انرژی موردنیاز نوزاد را تا پایان ششماهگی تأمین کند. در حدود ششماهگی، رشد سریع کودک باعث میشود که نیازش به انرژی و مواد مغذی بیشتر از چیزی باشد که توسط شیر مادر یا شیرخشک تأمین میشود؛ به همین علت، دادن غذاهای کمکی به نوزاد برای رفع این نیازها ضروری است. علاوهبراین، نوزاد در این سن از نظر رشد جسمی نیز برای دریافت غذاهای جامد آماده است.
سازمان بهداشت جهانی توصیه میکند که شیرخواران از ششماهگی در کنار شیر مادر، غذاهای کمکی نیز دریافت کنند. وزارت بهداشت زمان شروع غذای تکمیلی کودک را پایان ششماهگی اعلام کرده است. همچنین، تأکید کرده که کودکان تا پایان ششماهگی مایعات یا غذای جامد دیگری بهجز قطرههای حاوی مکمل ویتامین و مواد معدنی نباید دریافت کنند. یونیسف نیز اعلام کرده که نوزادان تا ششماهگی هیچ نیازی به آب، چای، آبمیوه، پوره یا هر نوع غذا یا مایعات دیگری ندارند.
مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا، انجمن اطفال امریکا و کالج آمریکایی متخصصان زنان و زایمان نیز اعلام کردهاند که کودکان در حدود ششماهگی میتوانند با غذاهایی بهغیراز شیر مادر یا شیرخشک آشنا شوند؛ ضمن اینکه، معرفی غذاهای کمکی قبل از چهارماهگی نوزادان توصیه نمیشود. سرویس سلامت ملی انگلستان نیز مناسبترین زمان شروع غذای کمکی نوزاد را ششماهگی میداند.
بااینحال، انجمن گوارش، كبد و تغذیه كودكان اروپا و سازمانهای ملی در برخی کشورها از جمله کمیته تغذیه انجمن اطفال اتریش توصیه کردهاند که مصرف غذای جامد بین چهار تا ششماهگی نوزاد آغاز شود؛ بنابراین، امکان شروع غذای کمکی نوزاد از چهارماهگی یا پنجماهگی وجود دارد.
علائم شروع غذای کمکی نوزاد چیست؟
کودکان با هم متفاوت هستند؛ برخی از آنها زودتر راه میافتند، برخی زودتر صحبت میکنند و طبیعتاً برخی هم زودتر برای خوردن غذای کمکی آماده میشوند و مهارتهای لازم برای شروع غذا را به دست میآورند.
اگر چه توصیه اغلب سازمانهای جهانی و ملی کشورها این است که دادن غذای جامد از ششماهگی کودک شروع شود؛ اما، اگر مایلید زمان شروع غذای کمکی نوزاد شما قبل از ششماهگی باشد، لازم است از رشد کافی او مطمئن شوید. اگر کودک شما نشانههای زیر را دارد، برای خوردن غذای تکمیلی آمده است:
- بهتنهایی یا با کمک شما مینشیند.
- میتواند سر و گردن خود را نگه دارد.
- اشیا را به سمت دهان خود میبرد.
- سعی میکند اشیای کوچک مانند اسباببازی یا غذا را با دست بگیرد.
- دستها، چشمها و دهانش در هماهنگی با هم کار میکنند؛ در نتیجه کودک میتواند به غذا نگاه کند، آن را بردارد و در دهانش بگذارد.
- غذا را میتواند قورت بدهد.
- غذا را از جلوی زبان به انتهای آن برای بلعیدن هدایت میکند.
- به غذایی که شما میخورید، علاقه نشان میدهد.
- به غذای شما دست میزند و موقع تماشا کردنتان حرکتی مثل جویدن نشان میدهد.
۳ علامت گمراهکننده برای شروع غذا
متداولترین دلایلی که از سوی والدین برای شروع زودهنگام غذای جامد بیان میشود این است که کودک همیشه گرسنه است یا به نظر میرسد کودک به خوردن غذای جامد علاقه دارد یا شروعکردن مواد غذایی جامد به خواب نوزاد کمک میکند.
اگر چه مطالعاتی وجود دارد که تأیید میکنند دادن غذاهای جامد به طولانیتر شدن خواب نوزاد و بیداری کمتر در شب مرتبط است؛ اما، سرویس سلامت ملی انگلستان برخی رفتارهای کودک را که ممکن است بهاشتباه از سوی والدین بهعنوان نشانه آمادگی برای خوردن غذای جامد شناخته شود، به شرح زیر اعلام کرده است:
- بردن دستها به سمت دهان و جویدن مشتها؛
- بیدارشدن در طول شب (بیش از روال معمول)؛
- نیاز به شیر اضافی (بیش از اندازه معمول).
این سازمان معتقد است این موارد رفتارهای طبیعی نوزاد هستند و لزوماً به معنای گرسنگی یا آمادگی برای شروع غذای جامد نیستند؛ بنابراین، شروع غذای تکمیلی بر بیشتر خوابیدن نوزاد در طول شب تأثیری ندارد و گاهی بیشتر شیر خوردن بهتنهایی این مسئله را حل میکند.
آیا زمان شروع غذای کمکی نوزاد شیرخشکی متفاوت است؟
بهترین زمان برای معرفی غذای جامد به نوزادان شیرخشکی نیز همان ششماهگی است. در این سن همه نوزادان باید برای اطمینان از دریافت مواد مغذی لازم و تأمین انرژی موردنیازشان غذای جامد را شروع کنند.
بهترین غذاهای کمکی برای کودک کدامند؟
اولین غذاهای تکمیلی نوزاد ضروری است مواد غذایی یکجزئی (یک ماده غذایی بهتنهایی) یا با حداقل اجزا مثل فرنی (آرد برنج + شیر مادر / شیرخشک / شیر پاستوریزه گاو) باشند.
در دستورالعمل وزارت بهداشت، انواع فرنیها و حریرهها با غلظت مناسب (غلظت کمی بیشتر از شیر مادر مشابه ماست معمولی) بهعنوان اولین غذای نوزاد معرفی شدهاند. آرد برنج یک ماده غذایی مناسب است که میتوان با آن فرنی و حریرهبادام تهیه کرد؛ چرا که بهسادگی در دسترس است و احتمال بروز آلرژی در شیرخوار در اثر مصرف آن بسیار كم است. فرنی آرد برنج را میتوان با شیر مادر، شیرخشک یا مقدار كمی شیر پاستوریزه گاو تهیه کرد.
در برخی کشورها، اولین غذای کودک پوره انواع سبزیجات و میوهها است. یونیسف توصیه کرده که با دیدن علائم آمادگی شروع غذا در کودک، میتوانید غذای جامد را با دادن دو تا سه قاشق غذاخوری حلیم (شامل انواع اوتمیل یا سرلاک) یا پوره میوهها یا سبزیجات شروع کنید.
سیستم سلامت ملی انگلستان پیشنهاد کرده که پوره یا شکل نرمشده و البته پخته جعفری، کلمبروکلی، سیبزمینی، سیبزمینی شیرین، هویج، سیب یا گلابی را بهعنوان اولین غذاها به کودک معرفی کنید. ضمن اینکه، توصیه کرده از سبزیجات غیر شیرین مثل کلمبروکلی، گلکلم و اسفناج در اولین غذاها استفاده شود تا کودک به انواع طعمها عادت کند. لبنیات پرچرب مانند پنیر پاستوریزه و ماست ساده را هم میتوان از حدود ششماهگی به غذای کودک اضافه کرد.
بر اساس اعلام وزارت بهداشت، نخستین غذای کمکی کودک غلات است. پس از غلات میتوان گوشت گوسفند و مرغ، سبزی و میوه را در غذای شیرخوار گنجاند؛ بنابراین، بعد از معرفی فرنی و پوره گوشت میتوان پوره سبزیها و میوهها مثل سیب، گلابی، موز رسیده، هویج و سیبزمینی را به غذای شیرخوار اضافه کرد.
میانوعدههایی مانند پوره سبزیها (مثل هویج یا سیبزمینی) یا پوره میوههای رسیده نرمشده (مثل موز، گلابی، انبه، طالبی، هلو، زردآلو، سیب و آلو) را میتوان بر اساس اشتهای شیرخوار بین وعدههای اصلی در روز به او داد.
وزارت بهداشت تأکید میکند که ضروری است پس از شروع غذای کمکی، انواع گوشتها مانند گوشت قرمز، مرغ و ماهی و همچنین سفیده و زرده تخممرغ را بهصورت روزانه یا در هر زمان ممکن به کودک داد. پس از معرفی گوشت، میتوان روزانه ۳۰ گرم گوشت در غذای شیرخوار گنجاند.
سرویس سلامت ملی انگلستان تأکید میکند که برای اطمینان از دریافت انرژی و مواد مغذی موردنیاز کودک، بهتدریج مقدار و تنوع غذایی که به کودک ارائه میشود را افزایش دهید. از هفتماهگی سعی کنید در هر وعده از مواد غذایی حاوی آهن مانند گوشت، ماهی، غلات صبحانه غنیشده، سبزیجات سبز تیره، لوبیا و عدس استفاده کنید.
در مجموع، رژیم غذایی روزانه کودک باید شامل پنج گروه زیر باشد:
- میوه مانند سیب، گلابی، هلو که منبع خوبی از ویتامینها، املاح و فیبر هستند.
- سبزیجات از جمله کلمبروکلی، گلکلم و گوجهفرنگی که اینها نیز منبع خوبی از ویتامینها، املاح و فیبر هستند.
- سیبزمینی، نان و غلات، برنج، ماکارونی و سایر غذاهای نشاستهای جزء اصلی رژیم غذایی شیرخوار است؛ چرا که نقش مهمی در تأمین انرژی موردنیاز بدن کودک دارند و حاوی انواع ویتامینها و املاح ضروری هستند.
- مغزدانه، حبوبات، ماهی، تخممرغ، گوشت و سایر منابع پروتئین غیر لبنی که در رشد و تکامل کودک نقش مهمی دارند.
- محصولات لبنی پرچرب پاستوریزه مانند ماست ساده و پنیر (گزینههای کمنمک را انتخاب کنید) که دارای كلسیم هستند و در استحکام استخوانها و دندانهای کودک نقش مهمی دارند. همچنین در تأمین انرژی، پروتئین، ویتامینها و املاح كمک میكنند.
مهم: به یاد داشته باشید، نوزادان تا دو سالگی نیازی به نمک یا شکر اضافی در غذای خود ندارند. |
غذاهای ممنوع برای کودکان
انواع مواد غذایی که از دادن به آنها به کودکان باید پرهیز کرد عبارتند از:
1- چربیها (روغنهای جامد، نیمه جامد و روغنهای مایع، پیه، دنبه، كره، خامه، سرشیر و سسهای چرب مثل مایونز)
2- شیرینیها و مواد قندی (مثل انواع مربا، عسل، شربت، قند و شکر، انواع شیرینیهای خشک و تر، انواع پیراشکی، آبنبات و شکلات، بیسکوییت، كلوچه، پاستیل و…)
3- ترشیها، شورها و چاشنیها (سس كچاپ، سس سالاد، انواع ترشی و شور، فلفل، نمک و…)
4- نوشیدنیها (نوشابههای گازدار، چای، قهوه، انواع آبمیوههای صنعتی و پودرهای آماده مثل پودر پرتقال و…)
5- عسل حاوی باکتریهایی است که میتوانند در روده نوزاد سم تولید کنند و منجر به یک نوع جدی از مسمومیت غذایی به نام بوتولیسم نوزادان شوند. قبل از 12 ماهگی فرزندتان به او عسل ندهید.
6- تا یکسالگی نباید شیر گاو، بز و گوسفند بهعنوان نوشیدنی به کودک داده شود؛ چرا که ممکن است کودک را در معرض خطر خونریزی روده قرار دهد. تا دوسالگی نیز لازم است از مصرف شیر کمچرب اجتناب شود. ضمن اینکه تا دوسالگی ضروری است از شیرهای طعمدار و شیرین که شکر افزودنی دارند هم اجتناب شود.
7- از دادن مواد غذایی خام یا نیمهپخته مثل تخممرغ عسلی، صدف و ماهی خام به کودک پرهیز کنید.
چطور می توانم تنوع را در تغذیه تکمیلی کودک ایجاد کنم؟
با رشد نوزاد، بدن و نیازهای او نیز تکامل مییابد و او را قادر میسازد تا تنوع طعمها و بافتها را درک کند. بنابراین، برای ایجاد تنوع در غذای کودکان زیر دو سال، میتوانید به تدریج او را با غذاهای جامد آشنا کنید. علاوه بر این، توجه به نکات زیر میتواند در ایجاد تنوع به شما کمک کند:
- در ابتدای شروع غذای کمکی از مواد غذایی تکجزئی استفاده کنید و به تدریج مزهها را ترکیب کنید. در ابتدا اجازه دهید کودک مزهها را تشخیص دهد.
- هنگام انتخاب غذا، به حواس کودک توجه کنید. رنگها، بوها و طعمهای مختلف میتوانند تجربه غذایی کودک را جذابتر کنند. مثلاً میتوانید در خوراک مرغ یک بار هویج بریزید، یک بار آلو بریزید و یک بار ترکیبی از سبزیجات مختلف را امتحان کنید.
- مواد غذایی را به اشکال مختلف سرو کنید. بهعنوانمثال، موز میتواند به صورت میوه، در ترکیب با خامه و در ترکیبات کوکی سرو شود.
- استفاده از مواد غذایی متنوع در طول روز در رژیم غذایی کودک، علاوه بر کمک به رشد مناسب منجر به ایجاد تنوع غذایی در طول روز خواهد شد.
- غذا را برای کودک جذاب کنید. استفاده از ظروف رنگی و تزئین غذا میتواند با ایجاد تنوع، کودک را به خوردن تشویق کند.
- به خاطر داشته باشید که برای رساندن همه مواد غذایی مورد نیاز به بدن کودک و البته حفظ تنوع غذاها، باید صبر داشته باشید. اگر کودک از خوردن یک ماده غذایی اجتناب کرد، با فواصل زمانی مجدد آنها را امتحان کنید. همیشه به یاد داشته باشید که هر کودکی منحصربهفرد است و ممکن است به زمان بیشتری برای عادت کردن به طعمهای جدید نیاز داشته باشد.
با بی اشتهایی کودک در زمان تغذیه تکمیلی چه کنیم؟
بیاشتهایی در کودکان زیر دو سال میتواند نگرانکننده باشد، اما اغلب راههایی برای مقابله با آن وجود دارد. در اینجا چند توصیه برای کمک به بهبود اشتهای کودک شما آورده شده است:
- منتظر شوید کودک گرسنه شود.
- الگوی خوبی باشید: با خوردن غذاهای سالم و نشان دادن علاقه به غذا، به کودک خود الگوی خوبی ارائه دهید. یادتان باشد کودکان کارها و رفتار پدر و مادر و اطرافیان خود را تقلید میکنند.
- از وعدههای غذایی کوچک کمک بگیرید: به جای سه وعده بزرگ، سعی کنید وعدههای کوچکتر و در تعداد بالاتری به کودک بدهید.
- هرگز کودک را مجبور به غذا خوردن نکنید: اجبار کودک به خوردن میتواند منجر به مقاومت بیشتر شود.
- عوامل حواسپرتی را هنگام غذا حذف کنید: هنگام غذا خوردن، تلویزیون و اسباببازیها را کنار بگذارید تا تمرکز کودک بر روی غذا باشد.
- غذاهای جدید را امتحان کنید: به آرامی و با صبر، غذاهای جدید را به رژیم غذایی کودک اضافه کنید.
- وعدههای غذایی را جذاب کنید: با استفاده از رنگها و تزئینهای مختلف، غذا را برای کودک جذابتر کنید.
اگر این روشها مؤثر واقع نشدند یا نگرانیهای شما ادامه داشت، بهتر است با یک متخصص اطفال یا مشاور تغذیه مشورت کنید.
چه علائمی نشان دهنده آلرژی غذایی در کودک است؟
واکنشهای آلرژیک معمولاً به سرعت و در عرض چند دقیقه پس از قرار گرفتن در معرض یک آلرژن رخ میدهند؛ بنابراین، در صورتی که کودک به یک ماده غذایی حساسیت داشته باشد، به سرعت علائم آن را مشاهده خواهید کرد که میتواند شامل موارد زیر باشد:
- عطسه کردن
- آبریزش یا مسدود شدن بینی
- چشمهای قرمز، خارشدار و اشکی
- خس خس و سرفه
- بثورات قرمز و خارشدار
- علائم آسم یا اگزما
بیشتر واکنش های آلرژیک خفیف هستند و نیازی به درمان خاصی ندارند؛ اما گاهی اوقات یک واکنش شدید به نام آنافیلاکسی یا شوک آنافیلاکسی ممکن است رخ دهد. آنافیلاکسی معمولاً با علائمی مانند ضایعات پوستی، خارش، تورم گلو و افت فشار خون همراه است. در این موارد باید اورژانسی موضوع را پیگیری کنید.
مواد غذایی حساسیتزا کداماند؟
اگر چه ممکن است کودک به مواد غذایی مختلف حساسیت نشان بدهد، اما اطلاع از مواد غذایی آلرژیزا به شما میکند که در هنگام خوردن این غذاها، توجه بیشتری به علائم احتمالی داشته باشید. رایجترین مواد غذایی آلرژیک عبارتند از:
- شیر گاو
- تخممرغ
- سویا
- بادامزمینی
- آجیلهای درختی
- ماهی
- صدف، میگو و خرچنگ
- گندم
- کنجد
در گذشته، باور عموم مردم این بود که نباید مواد غذایی آلرژیزا را تا یکسالگی به کودک معرفی کرد؛ اما، در حال حاضر پزشکان توصیه میکنند که غذاهای حاوی مواد آلرژیزا (از جمله بادامزمینی، تخممرغ، گلوتن و ماهی) را زودتر به نوزاد معرفی کنید.
پژوهشهای انجامشده بر روی تغذیه کودکان نشان داده که مصرف غذاهای آلرژیزا حتی در کودکان در معرض خطر آلرژی، بعد از ششماهگی با کاهش خطر آلرژی همراه است؛ بنابراین، میتوان این غذاها را نیز از حدود ششماهگی در مقادیر کم به همه کودکان معرفی کرد.
حرف آخر
اگر چه شروع تغذیه تکمیلی کودک ممکن است فرایندی پر چالش باشد، اما با دانستن نکات مهم مثل بهترین غذاها و غذاهای ممنوع و روش مناسب ارائه غذا به نوزاد، میتوانید آن را به تجربهای شیرین تبدیل کنید. نکته مهم این است که تا وقتی کودکتان آمادگی لازم را پیدا نکرده (بین چهار تا ششماهگی) غذای جامد را شروع نکنید. تنوع غذا را در جهات مختلف مواد غذایی، رنگ، بافت، بو و ظاهر غذا حفظ کنید و در این مسیر بینهایت صبور باشید.
اگر شما هم تجربهای از معرفی غذای کمکی به نوزاد خود دارید، در بخش نظرات منتظر خواندنشان هستیم.