بر اساس اعلام سازمان بهداشت جهانی، اسهال سومین علت مرگ کودکان 1 تا 59 ماهه (پنجساله) در دنیاست. اسهال هر ساله باعث مرگ حدود 443،832 کودک زیر پنج سال و 50،851 کودک پنج تا نه ساله میشود. این در حالی است که بخش قابلتوجهی از بیماریهای اسهالی از طریق مصرف آب آشامیدنی سالم و رعایت بهداشت قابل پیشگیری است.
در این مطلب به شما خواهیم گفت که چگونه اسهال کودک را در منزل کنترل کنید، چه غذاهایی برای اسهال مناسب است و زمان مراجعه به پزشک برای درمان اسهال کودک چه زمانی است؟
چرا کودکم اسهال دارد؟
زمانی میگوییم کودک ما مبتلا به اسهال است که:
- حجم مدفوع زیاد باشد.
- قوام مدفوع نرم و آبکی باشد.
- تعداد دفع مدفوع از سه نوبت یا از تعداد معمول برای کودکمان در شبانهروز بیشتر شود.
اسهال معمولاً علامت عفونت در دستگاه گوارش است که میتواند ناشی از انواع باکتریها، ویروسها و انگلها باشد. عفونت از طریق غذا یا آب آشامیدنی آلوده یا از فردی به فرد دیگر و به علت عدم رعایت بهداشت ممکن است منتقل شود.
1. عفونتهای ویروسی
گاستروآنتریت ویروسی (مانند روتاویروس، آدنوویروس، آستروویروس و آنفولانزا) میتواند عامل اسهال و درد شکم، تب، تب و لرز و استفراغ باشد. اسهال ناشی از عفونت ویروسی معمولاً چند روز تا دو هفته ادامه دارد.
2. عفونتهای باکتریایی
باکتریهایی مانند اشریشیا کلی، کامپیلوباکتر، سالمونلا، شیگلا و استافیلوکوک نیز میتوانند باعث اسهال شوند. اگر اسهال ناشی از عفونت باکتریایی شدید باشد، ممکن است با علائمی همچون خون در مدفوع، تب و دلپیچه همراه باشد.
3. عفونتهای انگلی
انگلهای مانند ژیاردیا در روده زندگی میکنند و میتوانند باعث بروز اسهال در کودکان شوند.
4. آلرژی غذایی
حساسیت غذایی ممکن است باعث اسهال شود. علائم این حساسیت میتواند شامل اسهال، راش (حساسیت پوستی)، کهیر و مشکلات تنفسی باشد. غذاهای حساسیتزا شامل شیر، تخم مرغ، گندم، سویا و مغزیجات هستند.
5. عدم تحمل غذایی
عدم تحمل لاکتوز در کودکان به دشواری در گوارش لاکتوز، یعنی قند شیر و لبنیات، مربوط میشود. این عدم تحمل نفخ و باد شکم، دلپیچه و اسهال را در پی دارد.
6. تغذیه نامناسب
مصرف زیاد آبمیوه، هندوانه، شکلات، نوشابه و… به دلیل قند بالا باعث افزایش حجم مدفوع و آبکیشدن آن میشود.
7. مسمومیت غذایی
استفاده از مواد غذایی ناسالم هم ممکن است منجر به اسهال کودک شود.
چطور میتوانم اسهال کودکم را درمان کنم؟
اصلیترین درمان اسهال، جبران آب و املاح ازدسترفته بدن و تنظیم تعادل اسید و باز است. ORS (ترکیبی از آب، شکر و نمک) و سرم راهکار درمانی مناسبی برای اسهال کودک هستند. علاوه بر مایعدرمانی، غذای مقوی، ساده و سالم هم برای درمان اسهال کودکان مفید است.
در کمآبی خفیف ناشی از اسهال، محلول خوراکی ORS مناسب است. در کمآبی متوسط و شدید ناشی از اسهال، استفراغ مکرر و زمانیکه کودک به هر دلیلی مثل کاهش هوشیاری، قادر به نوشیدن نیست، تزریق محلولهای وریدی مناسب یا سرم راهکار درمانی مناسب برای اسهال است.
ORS به سه شکل در داروخانهها موجود است:
- بستههای پودری (ساشه)
- قرص جوشان
- محلولهای آماده
ترکیبات هر سه شکل یکسان است و تفاوت آنها در طعمشان است.
برای درمان خانگی اسهال با استفاده از او آر اس، به دوزهای مصرفی که در ادامه گفته شده توجه کنید:
- برای شیرخوار زیر ۶ ماه: ۱۰ میلیلیتر به ازای هر کیلوگرم وزن به ازای هر بار اجابت مزاج آبکی (مثلاً برای شیرخوار ۶ کیلویی۶۰ میلیلیتر به ازای هر بار دفع اسهال)
- برای شیرخوار بالای 6 ماه و زیر ۲ سال: ۵۰ تا ۱۰۰ میلیلیتر پس از هر بار دفع اسهال
- برای کودک بالای ۲ سال:۱۰۰ تا ۲۰۰ میلی لیتر پس از هر بار دفع اسهال
علاوه بر این، یک دوره درمان تکمیلی 10 تا 14 روزه با قرصهای روی، بر درمان اسهال اثر خوبی دارد.
تا هنگامیکه پزشک با توجه به نتایج آزمایش مدفوع از عفونیبودن اسهال مطمئن نشود، نباید برای درمان اسهال از آنتی بیوتیک استفاده کرد. استفاده از آنتی بیوتیک در اسهال ویروسی میتواند باعث آسیب شدید کلیوی شود. بهصورتکلی، آنتی بیوتیک در درمان اسهال استفاده نمیشود مگر در مورد اسهالهای باکتریایی و انگلی.
علاوهبراین، داروهایی مثل لوپرامید، دی سیکلومین، هیوسین و ضد اسهالهایی که مخدر دارند، بهویژه برای کودکان کم سن و سال نباید استفاده شوند.
چه زمانی باید به پزشک متخصص اطفال مراجعه کنم؟
اسهال در کودکان ممکن است به کرات رخ دهد. اسهالی که یک یا دو روز طول بکشد و با تغذیه کنترل شود، نیاز به اقدام درمانی و مراجعه به پزشک ندارد؛ اما درصورتیکه اسهال بیش از دو روز طول بکشد، لازم است مورد توجه قرار بگیرد و درمان شود.
آنچه درباره اسهال کودکان نگرانکننده است، کمآبی است. چنانچه کودکی دچار اسهال شده و علائم زیر را که نشاندهنده کمآبی است داشته باشد، باید او را به درمانگاه یا اورژانس برسانید:
- دهان خشک یا چسبناک
- کمشدن ادرار
- خوابآلودگی
- گودافتادگی زیر چشمها
- بیقراری شدید
- گود شدن ملاج شیرخواران
- گریه بدون اشک یا کمشدن اشک
- عطش به آب
درصورتیکه دفعات اسهال کودک آنقدر زیاد است که فرصت کافی برای دادن او آر اس ندارید هم لازم است کودک را به بیمارستان ببرید.
اگر کودک بعد از مصرف ORS استفراغ کرد، ده دقیقه صبر کنید و دوباره آهسته آهسته با قاشق یا جرعه جرعه به او ORS بدهید. اگر کودک دوباره استفراغ کرد، او را به اورژانس یا پزشک متخصص کودکان برسانید.
آیا اسهال می تواند خطرناک باشد؟
سالانه حدود 7/1 میلیارد مورد بیماری اسهال در کودکان در سراسر جهان مشاهده میشود. اسهالهای خفیف که به سرعت رفع میشوند و باعث کمآبی بدن کودک نمیشوند خطرناک نیستند؛ اما درصورتیکه اسهال مزمن شود و باعث کمآبی بدن کودک شود، بسیار خطرناک است.
اگرچه میزان مرگومیر کودکان به علت اسهال نسبت به گذشته بسیار کمتر شده است، اما هنوز هم اسهال جزء 5 علت اول مرگومیر کودکان در دنیاست. بااینحال، هنوز هم بسیاری از خانوادهها اسهال کودک را جدی نمیگیرند و آن را ناشی از عواملی مانند درآمدن دندان قلمداد میکنند که میتواند عواقب خطرناکی داشته باشد.
جدیترین عارضه اسهال، ازدسترفتن آب و نمکهای بدن و بههمریختن تعادل اسید و باز بدن است. درصورتیکه این شرایط طول بکشد و حاد باشد، میتواند باعث نارسایی کلیه و قلب، تشنج و حتی مرگ شود.
در گذشته، کمآبی شدید و ازدستدادن مایعات، علت اصلی مرگومیر ناشی از اسهال بود. درحالحاضر، علل دیگری مانند عفونتهای باکتریایی سپتیک به احتمال زیاد سهم فزایندهای از همه مرگومیرهای مرتبط با اسهال را دارند. کودکانی که دچار سوءتغذیه یا نقص ایمنی هستند و همچنین افرادی که مبتلا به HIV هستند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به اسهالهایی هستند که ممکن است منجر به مرگ شوند.
چه غذاهایی برای اسهال کودک مفید هستند؟
خوراکیهای مفید برای اسهال شامل موارد زیر است:
- مایعات مثل ORS و دوغ کمچرب بدون گاز
- کشک پاستوریزه
- ماستهای پروبیوتیک و ماست یونانی کمچرب
- سیبزمینی
- موز کال
- سوپ ساده حاوی سیبزمینی و گوشت کمچرب و کامل پختهشده و نرم
- کته گوشت
- ماکارونی و پاستای کم چرب
- کته مرغ (مرغ کاملاً پخته نه کبابی)
- نون خشک، کراکر رژیمی و نون سوخاری
- تخممرغ کاملاً پخته (بعد از بهبود نسبی اسهال)
- سیب را رنده کرده و اجازه دهید طلایی شود، سپس آن را به کودک بدهید.
نکته: آب سیب برای درمان اسهال کودک نه تنها مفید نیست، بلکه باعث بدتر شدن آن میشود.
به کودکی که اسهال دارد، غذای ساده و سالم در حجم کم و دفعات زیاد بدهید. |
خوراکیهای ممنوعه در زمان اسهال کودک
از دادن غذاهای زیر به کودکی که اسهال دارد اجتناب کنید:
- غذاهای سنگین و چرب و شیرین مثل شیربرنج و فرنی و سرشیر و خامه
- آبمیوه ازجمله آب سیب، آب هویج و آب هندوانه
- نوشابه
- میوه به جز موز نسبتاً کال
- انواع کمپوتها
- سبزیجات و مواد غذایی دارای فیبر
- شیر حیوانی
- عسل
- فست فود
- آب داغ نبات
- انواع دمنوش
- پودر بلوط (بلوط با فلج کردن روده موجب قطع اسهال میشود، اما همزمان باعث باد کردن شکم و دلدرد هم میشود).
شیر مادر یا شیر خشک را در زمان اسهال ادامه دهیم؟
شیر مادر یا شیر خشک در زمان اسهال کودک ادامه پیدا میکند و دفعات شیردهی بیشتر هم میشود. تنها درصورتیکه مصرف شیر باعث شکمدرد یا استفراغ شود، پزشک منع شیردهی را تجویز میکند. معمولاً درمان این کودکان باید در بیمارستان ادامه پیدا کند.
حرف آخر
اسهال یکی از علل مهم مرگ کودکان زیر 5 سال در جهان است؛ به نحوی که روزانه بیش از 1200 کودک زیر پنج سال در جهان در اثر اسهال جان خود را از دست میدهند. بااینحال، این بیماری هم قابل پیشگیری و هم قابل درمان است.
رعایت نکات بهداشتی مثل شستن دست و صورت و ضد عفونی کردن سرویس بهداشتی، استفاده از آب آشامیدنی سالم و استفاده از مواد غذایی سالم و خوب شستهشده میتواند در پیشگیری از اسهال بسیار تأثیرگذار باشد.
علاوهبراین، با شناخت نشانههای اسهال میتوانید نسبت به درمان فوری آن اقدام کنید. مهمترین راهکار برای درمان اسهال کودک، مایعدرمانی و بعد از آن دادن غذای مقوی، ساده و سالم به کودک دلبندتان است. در نهایت درصورتیکه کودک شما با کمآبی مواجه شد یا دچار اسهال مزمن شد، حتماً به پزشک متخصص مراجعه کنید.
در بخش نظرات به سؤالات شما در خصوص اسهال کودک پاسخ خواهیم داد.
منابع
1- کانال تلگرام دکتر مهتاب نظری، متخصص کودکان: https://t.me/drnazaripediatrician
2- کانال تلگرام دکتر مینا صافی، متخصص کودکان: https://t.me/drminasafi59
3- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease
4- https://www.oxfordhealth.nhs.uk/publication/caring-for-your-child-with-gastroenteritis/
5- https://111.wales.nhs.uk/livewell/pregnancy/babyhealthdiarrhoea/